Χαμηλή αυτοεκτίμηση

Από πού έρχεται και τι τη συντηρεί

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν είναι σεμνότητα και δεν είναι μια κακή μέρα. Είναι μια σταθερή, αρνητική γνώμη για τον εαυτό μας, που τη θεωρούμε γεγονός.

Τι είναι η χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Στο κέντρο της υπάρχει μια πρόταση για το ποιοι είμαστε: “δεν αξίζω”, “δεν είμαι αρκετός”, “κάτι έχω που δεν πάει καλά”. Δεν τη ζούμε ως γνώμη. Τη ζούμε ως αλήθεια, και γι' αυτό σπάνια την ελέγχουμε.

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν είναι διάγνωση. Βρίσκεται, όμως, πίσω από πολλές δυσκολίες: την κατάθλιψη, το κοινωνικό άγχος, τις διατροφικές διαταραχές, τις σχέσεις όπου δεχόμαστε λιγότερα απ' όσα μας αναλογούν.

Από πού έρχεται;

Από εμπειρίες, συνήθως πρώιμες: συνεχής κριτική, σύγκριση με αδέλφια ή συμμαθητές, εκφοβισμός, αγάπη που δινόταν μόνο με βαθμούς και επιτυχίες, ή απλώς το να ήμασταν “ο διαφορετικός” της τάξης ή της οικογένειας. Ένα παιδί δεν συμπεραίνει “οι γύρω μου φέρονται άδικα”. Συμπεραίνει “κάτι δεν πάει καλά με εμένα” (Fennell, 1997).

Το ότι ξέρουμε από πού ήρθε, όμως, δεν εξηγεί γιατί μένει. Αυτό το εξηγεί ό,τι κάνουμε σήμερα.

Ποιους κανόνες φτιάχνουμε;

Για να ζήσουμε με μια τέτοια πεποίθηση φτιάχνουμε κανόνες που την κρατούν κρυμμένη:

• “Αν δεν κάνω λάθη, δεν θα με απορρίψουν.”
• “Αν δεν πω ποτέ όχι, θα με συμπαθούν.”
• “Αν δεν δοκιμάσω, δεν θα αποτύχω.”

Όσο τους τηρούμε, νιώθουμε ασφαλείς. Το κόστος είναι η τελειομανία, η δυσκολία να βάλουμε όρια και οι ευκαιρίες που δεν δοκιμάσαμε ποτέ.

Τι συντηρεί τη χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Βλέπουμε ό,τι τη στηρίζει. Από δέκα σχόλια θυμόμαστε το ένα αρνητικό. Οι επιτυχίες εξηγούνται με την τύχη και οι αποτυχίες με τον χαρακτήρα μας.

Γι' αυτό τα κομπλιμέντα δεν πιάνουν. Αυτό ξαφνιάζει όσους προσπαθούν να μας εμψυχώσουν. Ο έπαινος δεν ταιριάζει με την πεποίθηση, και το μυαλό τον προσπερνά: “το λέει από ευγένεια”, “δεν με ξέρει καλά”. Το πρόβλημα δεν είναι ότι λείπουν οι αποδείξεις. Είναι το φίλτρο από το οποίο περνούν.

Η αυτοκριτική. Τη θεωρούμε κίνητρο: “αν δεν είμαι σκληρός με τον εαυτό μου, θα χαλαρώσω”. Στην πράξη φέρνει άγχος και αναβολή.

Η αποφυγή. Δεν κάνουμε αίτηση για τη θέση, δεν λέμε τη γνώμη μας, δεν πλησιάζουμε τον άνθρωπο που μας αρέσει. Έτσι η πρόβλεψη “θα αποτύχω” δεν δοκιμάζεται ποτέ, και μένει αλώβητη.

Πώς δουλεύει η ψυχοθεραπεία με την αυτοεκτίμηση;

Όχι με θετικές φράσεις μπροστά στον καθρέφτη. Αν δεν τις πιστεύουμε, δεν αλλάζουν τίποτα.

Στη γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία αντιμετωπίζουμε την αρνητική πεποίθηση ως υπόθεση και όχι ως γεγονός, και τη δοκιμάζουμε. Καταγράφουμε τι πραγματικά συμβαίνει μέσα στη μέρα, και όχι μόνο ό,τι περνά από το φίλτρο. Παραβαίνουμε επίτηδες έναν κανόνα, λέμε ένα “όχι” ή παραδίδουμε κάτι που δεν είναι τέλειο, και βλέπουμε αν έρχεται η καταστροφή που περιμέναμε. Και εξετάζουμε την αυτοκριτική: θα μιλούσαμε έτσι σε έναν φίλο που έκανε το ίδιο λάθος;

Η αυτοεκτίμηση δεν χτίζεται με το να πειστούμε ότι είμαστε σπουδαίοι. Χτίζεται με το να δούμε ολόκληρη την εικόνα.

Πηγές

• Fennell, M. J. V. (1997). Low self-esteem: A cognitive perspective. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 25(1), 1–26.