Τι είναι η διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD);

Τα συμπτώματα, γιατί η ανάμνηση δεν ξεθωριάζει και πώς αντιμετωπίζεται

Μετά από ένα σοβαρό ατύχημα, μια φυσική καταστροφή ή μια επίθεση είναι αναμενόμενο να μην είμαστε καλά για ένα διάστημα. Οι εικόνες επιστρέφουν, ο ύπνος χαλάει, τιναζόμαστε με τον παραμικρό θόρυβο. Για τους περισσότερους ανθρώπους αυτά υποχωρούν μέσα σε λίγες εβδομάδες. Για ορισμένους μένουν.

Τι είναι η διαταραχή μετατραυματικού στρες;

Η διαταραχή μετατραυματικού στρες, γνωστή και με τα αγγλικά αρχικά PTSD, μπορεί να εμφανιστεί μετά από ένα τραυματικό γεγονός: έκθεση σε θάνατο ή απειλή θανάτου, σε σοβαρό τραυματισμό ή σε σεξουαλική βία. Για τη διάγνωση, τα συμπτώματα κρατούν πάνω από έναν μήνα και δυσκολεύουν σοβαρά την καθημερινότητα (American Psychiatric Association, 2022).

Μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε ηλικία και σε οποιονδήποτε, όσο δυνατός κι αν θεωρείται. Δεν είναι, όμως, ο κανόνας: σε μεγάλες διεθνείς έρευνες, διαταραχή μετατραυματικού στρες εμφάνισε το 5,6% όσων είχαν ζήσει ένα τραυματικό γεγονός (Koenen et al., 2017).

Ποια είναι τα συμπτώματα του μετατραυματικού στρες;

• παρείσακτες αναμνήσεις του γεγονότος
• αναβιώσεις (flashbacks): η αίσθηση ότι το γεγονός συμβαίνει ξανά τώρα
• εφιάλτες
• αποφυγή ανθρώπων, τόπων, δραστηριοτήτων ή σκέψεων που θυμίζουν το γεγονός
• ενοχή, ντροπή ή μούδιασμα των συναισθημάτων
• δυσκολία στον ύπνο και στη συγκέντρωση
• ευερεθιστότητα, θυμός, διαρκής επιφυλακή
• δυσκολία στις στενές σχέσεις

Γιατί η ανάμνηση δεν ξεθωριάζει;

Οι συνηθισμένες αναμνήσεις έχουν ημερομηνία. Τις θυμόμαστε και ξέρουμε ότι ανήκουν στο παρελθόν. Η τραυματική ανάμνηση αποθηκεύεται αλλιώς: σε κομμάτια, με έντονες αισθήσεις και χωρίς σαφές “τότε”. Γι' αυτό, όταν κάτι την ξυπνά, δεν τη θυμόμαστε. Την ξαναζούμε, σαν να συμβαίνει τώρα (Ehlers & Clark, 2000).

Η φυσική αντίδραση είναι να την αποφεύγουμε: να μην περνάμε από εκείνον τον δρόμο, να μη μιλάμε γι' αυτό, να σπρώχνουμε τις εικόνες μακριά. Η αποφυγή ανακουφίζει για λίγο. Είναι όμως και ο λόγος που η ανάμνηση δεν παίρνει ποτέ τη θέση της στο παρελθόν. Ό,τι δεν πλησιάζουμε μένει ανεπεξέργαστο.

Τι είναι το σύνθετο μετατραυματικό στρες;

Το σύνθετο μετατραυματικό στρες (C-PTSD) μπορεί να εμφανιστεί μετά από παρατεταμένα ή επαναλαμβανόμενα τραυματικά γεγονότα, συνήθως μέσα σε σχέσεις: κακοποίηση ή παραμέληση στην παιδική ηλικία, ενδοοικογενειακή βία, εμπορία ανθρώπων. Εκτός από τα συμπτώματα του μετατραυματικού στρες, περιλαμβάνει δυσκολία στη ρύθμιση των συναισθημάτων, πολύ αρνητική εικόνα για τον εαυτό και δυσκολία στις σχέσεις (World Health Organization, 2019).

Πώς αντιμετωπίζεται το μετατραυματικό στρες;

Οι διεθνείς οδηγίες συστήνουν ως πρώτη επιλογή τις ψυχοθεραπείες που εστιάζουν στο τραύμα, και ανάμεσά τους τη γνωστική-συμπεριφορική (NICE, 2018). Έχει δύο βασικά μέρη.

Έκθεση. Πλησιάζουμε σταδιακά την ανάμνηση και τις καταστάσεις που αποφεύγουμε. Διηγούμαστε το γεγονός ξανά, με λεπτομέρειες, μέχρι να γίνει μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Η τεχνική αυτή γίνεται μόνο με την καθοδήγηση ειδικού.

Γνωστική αναδόμηση. Εξετάζουμε τις πεποιθήσεις που άφησε το γεγονός: “έφταιγα εγώ”, “δεν είμαι πουθενά ασφαλής”, “έχω αλλάξει για πάντα”.

Η θεραπεία δεν σβήνει την ανάμνηση. Την κάνει ανάμνηση: κάτι οδυνηρό που συνέβη τότε, και όχι κάτι που συμβαίνει τώρα.

Είναι κάθε δύσκολη εμπειρία τραύμα;

Όχι, και η διάκριση έχει σημασία. Το θέμα αυτό το εξετάζουμε στο άρθρο Δεν είναι όλα τραύμα.

Πηγές

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.).
• Ehlers, A., & Clark, D. M. (2000). A cognitive model of posttraumatic stress disorder. Behaviour Research and Therapy, 38(4), 319–345.
• Koenen, K. C., et al. (2017). Posttraumatic stress disorder in the World Mental Health Surveys. Psychological Medicine, 47(13), 2260–2274.
• National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder (NICE guideline NG116).
• World Health Organization. (2019). International classification of diseases (11th rev.).