Επαγγελματική εξουθένωση (burnout)

Τα συμπτώματα, οι αιτίες και η διαφορά από την κατάθλιψη

“Είμαι σε burnout” λέμε μετά από μια δύσκολη εβδομάδα. Η επαγγελματική εξουθένωση, όμως, δεν είναι μια δύσκολη εβδομάδα, και δεν περνά με ένα Σαββατοκύριακο.

Τι είναι η επαγγελματική εξουθένωση;

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας την περιγράφει ως σύνδρομο που προέρχεται από χρόνιο στρες στη δουλειά το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί με επιτυχία. Και εδώ υπάρχει κάτι που λίγοι γνωρίζουν: δεν την κατατάσσει στις ασθένειες. Την ονομάζει “επαγγελματικό φαινόμενο” και τη συνδέει αποκλειστικά με τον χώρο της εργασίας (WHO, 2019).

Αυτό έχει σημασία. Λέει ότι το burnout δεν είναι ελάττωμα του εργαζομένου. Είναι αυτό που συμβαίνει σε έναν άνθρωπο όταν οι απαιτήσεις μιας δουλειάς ξεπερνούν για πολύ καιρό όσα του δίνει.

Ποια είναι τα συμπτώματα του burnout;

Ο ορισμός έχει τρία μέρη:

• Εξάντληση. Η ενέργεια έχει τελειώσει, και ο ύπνος ή η άδεια δεν τη φέρνουν πίσω.
• Απόσταση και κυνισμός. Η δουλειά που κάποτε μας ένοιαζε μάς αφήνει αδιάφορους ή μας εκνευρίζει. Οι πελάτες, οι μαθητές, οι ασθενείς γίνονται “υποθέσεις”.
• Αίσθηση ότι δεν αποδίδουμε. Κάνουμε τα ίδια και νιώθουμε ότι δεν καταφέρνουμε τίποτα.

Η κούραση μόνη της δεν αρκεί. Αυτό που ξεχωρίζει το burnout είναι ο κυνισμός: η στιγμή που παύουμε να νοιαζόμαστε.

Τι προκαλεί το burnout;

Συνήθως το αποδίδουμε στις πολλές ώρες. Η έρευνα δείχνει έξι σημεία όπου ο άνθρωπος και η δουλειά του μπορεί να μην ταιριάζουν (Maslach & Leiter, 2016):

• ο φόρτος είναι μεγαλύτερος απ' όσο αντέχεται
• δεν έχουμε έλεγχο στο πώς κάνουμε τη δουλειά μας
• η προσπάθεια δεν αναγνωρίζεται, ούτε με χρήματα ούτε με έναν λόγο
• οι σχέσεις με τους συναδέλφους είναι κακές ή ανύπαρκτες
• υπάρχει αδικία
• μας ζητούν πράγματα που συγκρούονται με τις αξίες μας

Γι' αυτό υπάρχουν άνθρωποι που δουλεύουν πολλές ώρες χωρίς να εξουθενώνονται, και άλλοι που εξουθενώνονται σε ένα κανονικό οκτάωρο.

Burnout ή κατάθλιψη;

Μοιάζουν, και μπορεί να συνυπάρχουν. Η βασική διαφορά είναι το εύρος. Το burnout αφορά τη δουλειά: στις διακοπές ή με τους φίλους μας νιώθουμε ακόμη ο εαυτός μας. Η κατάθλιψη απλώνεται παντού: τίποτα δεν δίνει ευχαρίστηση, όπου κι αν βρισκόμαστε.

Αν η πεσμένη διάθεση και η απώλεια ενδιαφέροντος κρατούν πάνω από δύο εβδομάδες και έξω από τη δουλειά, χρειάζεται αξιολόγηση για κατάθλιψη.

Τι συντηρεί το burnout;

Η πιο συνηθισμένη αντίδραση στην εξάντληση είναι να δουλέψουμε περισσότερο για να προλάβουμε, και να κόψουμε ό,τι μας ξεκουράζει: τη γυμναστική, τους φίλους, τον ύπνο. Έτσι αφαιρούμε ακριβώς όσα θα μας κρατούσαν όρθιους.

Το δεύτερο που το συντηρεί είναι η ιδέα ότι φταίει η αντοχή μας. Αν το πρόβλημα είναι στη σχέση ανάμεσα σε εμάς και τη δουλειά, η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο “να αντέξω περισσότερο”.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία δεν αλλάζει έναν εργοδότη. Βοηθά σε όσα περνούν από το χέρι μας: να ξεχωρίσουμε τι μπορεί να αλλάξει στη δουλειά και τι όχι, να δούμε τους κανόνες με τους οποίους δουλεύουμε (“αν πω όχι, θα με θεωρήσουν ανεπαρκή”), να βάλουμε όρια και να ξαναχτίσουμε όσα κόψαμε. Και, κάποιες φορές, να αποφασίσουμε με καθαρό μυαλό αν αυτή η δουλειά μάς ταιριάζει.

Πηγές

• Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103–111.
• World Health Organization. (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases.