Gaslighting

Τι είναι και πώς το αναγνωρίζουμε

“Δεν το είπα ποτέ αυτό.” “Το θυμάσαι λάθος.” “Είσαι πολύ ευαίσθητη.” Μία φορά, είναι διαφωνία. Συστηματικά, για μήνες, είναι κάτι άλλο.

Τι είναι το gaslighting;

Gaslighting είναι μια μορφή χειραγώγησης: κάποιος μας κάνει, επανειλημμένα, να αμφιβάλλουμε για τη μνήμη μας, για την αντίληψή μας και τελικά για τη λογική μας. Ο σκοπός, συνειδητός ή όχι, είναι ο έλεγχος. Όποιος δεν εμπιστεύεται την κρίση του εμπιστεύεται την κρίση του άλλου.

Από πού βγήκε η λέξη;

Από το θεατρικό έργο “Gas Light” του Patrick Hamilton (1938) και την ομώνυμη ταινία του 1944. Ένας σύζυγος χαμηλώνει κρυφά τα φώτα γκαζιού του σπιτιού και, όποτε η γυναίκα του το παρατηρεί, της λέει ότι το φαντάζεται. Σιγά σιγά εκείνη πείθεται ότι χάνει τα λογικά της.

Ποια είναι τα σημάδια του gaslighting;

Από την πλευρά εκείνου που το κάνει:

• αρνείται πράγματα που είπε ή έκανε, ακόμη και μπροστά σε αποδείξεις
• ξαναγράφει τα γεγονότα: “δεν έγινε έτσι”
• μικραίνει ό,τι νιώθουμε: “υπερβάλλεις”, “πλάκα έκανα”
• γυρίζει την κουβέντα: από αυτό που έκανε, στο πώς αντιδράσαμε εμείς
• επικαλείται άλλους: “όλοι λένε ότι έχεις αλλάξει”

Από τη δική μας πλευρά:

• ζητάμε συγγνώμη συνέχεια
• κρατάμε μηνύματα και σημειώσεις για να “αποδείξουμε” τι έγινε
• ρωτάμε τρίτους αν αυτό που θυμόμαστε στέκει
• πριν μιλήσουμε, αναρωτιόμαστε αν έχουμε δικαίωμα να ενοχληθούμε
• νιώθουμε ότι κάποτε ήμασταν πιο σίγουροι για τον εαυτό μας

Γιατί πιάνει;

Επειδή η μνήμη μας δεν είναι βιντεοκάμερα. Όλοι θυμόμαστε με κενά και με λάθη, και το ξέρουμε. Όταν ένας άνθρωπος που αγαπάμε επιμένει με βεβαιότητα ότι έγινε αλλιώς, η αμφιβολία είναι λογική αντίδραση.

Πιάνει περισσότερο εκεί όπου υπάρχει ανισότητα. Η κοινωνιολόγος Paige Sweet έδειξε ότι το gaslighting στηρίζεται σε διαφορές εξουσίας και σε στερεότυπα, όπως η εικόνα της γυναίκας ως “υπερβολικά συναισθηματικής” (Sweet, 2019). Και πιάνει περισσότερο όταν έχουμε απομονωθεί, γιατί δεν υπάρχει τρίτος να μας πει “όχι, καλά το θυμάσαι”.

Τι δεν είναι gaslighting;

Η λέξη χρησιμοποιείται πλέον για κάθε διαφωνία, και έτσι χάνει το νόημά της.

Δεν είναι gaslighting το ότι δύο άνθρωποι θυμούνται διαφορετικά έναν καβγά. Αυτό είναι ο κανόνας. Δεν είναι gaslighting ένα ψέμα, όσο κι αν πληγώνει. Δεν είναι gaslighting το “διαφωνώ με τον τρόπο που το βλέπεις”.

Gaslighting είναι το μοτίβο: η επανάληψη, η κατεύθυνση (πάντα εμείς κάνουμε λάθος) και το αποτέλεσμα (εμπιστευόμαστε όλο και λιγότερο τον εαυτό μας). Αν χρησιμοποιούμε τη λέξη για να κλείσουμε μια συζήτηση που δεν μας αρέσει, κάνουμε κάτι που της μοιάζει περισσότερο απ' όσο θα θέλαμε.

Τι βοηθά;

Η επαφή με ανθρώπους έξω από τη σχέση, που μπορούν να μας πουν πώς φαίνονται τα πράγματα. Και η προσοχή στο μοτίβο αντί για το κάθε περιστατικό χωριστά: δεν χρειάζεται να “κερδίσουμε” τη διαφωνία για το τι ειπώθηκε την Τρίτη, αν βλέπουμε ότι χάνουμε κάθε Τρίτη.

Στην ψυχοθεραπεία δουλεύουμε για να ξαναχτιστεί η εμπιστοσύνη στη δική μας αντίληψη. Το gaslighting αναλύεται και στο βιβλίο “Τοξική αγάπη: Ένας οδηγός επιβίωσης”, μαζί με τις άλλες τεχνικές χειραγώγησης.

Πηγές

• Hamilton, P. (1938). Gas Light.
• Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875.