Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή

Τι είναι οι ιδεοληψίες και οι καταναγκασμοί

“Είμαι λίγο ψυχαναγκαστικός με την τάξη.” Η φράση λέγεται εύκολα, και σχεδόν πάντα λάθος. Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, που λέγεται και ψυχαναγκαστική-καταναγκαστική διαταραχή ή OCD, δεν είναι αγάπη για την τάξη. Είναι ένας κύκλος που τρώει ώρες από τη μέρα.

Τι είναι οι ιδεοληψίες;

Ιδεοληψίες είναι σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που έρχονται χωρίς να τις θέλουμε, επιμένουν και προκαλούν έντονο άγχος. Μερικές συχνές:

• φόβος μόλυνσης ή αρρώστιας
• αμφιβολία αν κλειδώσαμε, αν σβήσαμε το μάτι της κουζίνας
• φόβος ότι θα βλάψουμε κάποιον, ακόμη και χωρίς να το θέλουμε
• σκέψεις που μας φαίνονται απαράδεκτες, βίαιες, σεξουαλικές ή βλάσφημες
• ανάγκη να είναι όλα συμμετρικά ή “ακριβώς σωστά”

Τι είναι οι καταναγκασμοί;

Καταναγκασμοί είναι όσα κάνουμε για να ηρεμήσει το άγχος της ιδεοληψίας ή για να “αποτραπεί” το κακό: πλένουμε τα χέρια ξανά και ξανά, ελέγχουμε την πόρτα πέντε φορές, μετράμε, τακτοποιούμε, ζητάμε διαβεβαιώσεις. Κάποιοι καταναγκασμοί γίνονται μόνο μέσα στο μυαλό: επαναλαμβάνουμε μια φράση, “ακυρώνουμε” μια κακή σκέψη με μια καλή.

Για να μιλήσουμε για διαταραχή, οι ιδεοληψίες και οι καταναγκασμοί παίρνουν πολύ χρόνο, συχνά πάνω από μία ώρα τη μέρα, ή δυσκολεύουν σοβαρά την καθημερινότητα (American Psychiatric Association, 2022).

Έχουν όλοι οι άνθρωποι τέτοιες σκέψεις;

Ναι, και αυτό είναι το πιο ανακουφιστικό εύρημα. Σε έρευνα με 777 φοιτητές σε 13 χώρες, το 93,6% είχε τουλάχιστον μία ανεπιθύμητη, παρείσακτη σκέψη μέσα σε τρεις μήνες (Radomsky et al., 2014). Η σκέψη “κι αν έσπρωχνα αυτόν τον άνθρωπο στις ράγες;” περνά από τα περισσότερα μυαλά.

Η διαφορά δεν βρίσκεται στη σκέψη. Βρίσκεται στο νόημα που της δίνουμε. Οι περισσότεροι τη θεωρούν ένα παράξενο πέρασμα του μυαλού και την αφήνουν. Στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή η σκέψη διαβάζεται ως σημάδι: “αφού το σκέφτηκα, μπορεί να το κάνω”, “αφού το σκέφτηκα, είμαι επικίνδυνος” (Salkovskis, 1985). Όσοι υποφέρουν από τέτοιες σκέψεις είναι, κατά κανόνα, οι άνθρωποι που τις απεχθάνονται περισσότερο.

Γιατί ο έλεγχος δεν ηρεμεί;

Ο καταναγκασμός πιάνει, και εκεί είναι η παγίδα. Ελέγχουμε την πόρτα και το άγχος πέφτει. Το μυαλό μαθαίνει δύο πράγματα: ότι ο κίνδυνος ήταν πραγματικός, και ότι γλιτώσαμε χάρη στον έλεγχο. Την επόμενη φορά η αμφιβολία έρχεται πιο γρήγορα και ζητά περισσότερα.

Το ίδιο ισχύει για τις διαβεβαιώσεις. Το “σίγουρα έκλεισα;” προς τον άνθρωπό μας είναι κι αυτό καταναγκασμός, απλώς τον εκτελεί κάποιος άλλος.

Πώς αντιμετωπίζεται η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή;

Η θεραπεία με την περισσότερη τεκμηρίωση είναι μια μορφή γνωστικής-συμπεριφορικής ψυχοθεραπείας που λέγεται έκθεση με παρεμπόδιση της αντίδρασης. Πλησιάζουμε σταδιακά αυτό που προκαλεί την ιδεοληψία και δεν κάνουμε τον καταναγκασμό. Αγγίζουμε το πόμολο και δεν πλένουμε τα χέρια. Κλειδώνουμε μία φορά και φεύγουμε.

Το άγχος ανεβαίνει, και μετά, χωρίς να κάνουμε τίποτα, πέφτει. Έτσι μαθαίνουμε αυτό που ο καταναγκασμός δεν μας άφηνε ποτέ να δούμε: ότι το κακό δεν συμβαίνει, και ότι το άγχος αντέχεται. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις ο ψυχίατρος μπορεί να προτείνει και φαρμακευτική αγωγή.

Ο στόχος δεν είναι να πάψουν οι σκέψεις. Είναι να πάψουν να δίνουν εντολές.

Πηγές

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.).
• Radomsky, A. S., et al. (2014). Part 1. You can run but you can't hide: Intrusive thoughts on six continents. Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders, 3(3), 269–279.
• Salkovskis, P. M. (1985). Obsessional-compulsive problems: A cognitive-behavioural analysis. Behaviour Research and Therapy, 23(5), 571–583.