Κρυφός ναρκισσισμός

Ο ευάλωτος ναρκισσισμός μοιάζει με ανασφάλεια, όχι με αλαζονεία

Ακούμε “ναρκισσιστής” και φανταζόμαστε κάποιον φωνακλά, αλαζόνα, γεμάτο αυτοπεποίθηση. Υπάρχει, όμως, και μια άλλη μορφή, που μοιάζει σχεδόν με το αντίθετο: ήσυχη, ντροπαλή, πληγωμένη. Και γι’ αυτό περνά απαρατήρητη.

Υπάρχουν δύο μορφές ναρκισσισμού;

Η έρευνα μιλά εδώ και δεκαετίες για δύο πρόσωπα. Το 1991 ο ψυχολόγος Paul Wink ανέλυσε έξι διαφορετικές κλίμακες ναρκισσισμού και βρήκε δύο ανεξάρτητους παράγοντες. Ο ένας ήταν η μεγαλομανία και η επίδειξη. Ο άλλος ήταν η ευαλωτότητα και η υπερευαισθησία. Και οι δύο μοιράζονταν τον ίδιο πυρήνα: εγωκεντρισμό, αίσθηση ότι δικαιούμαστε περισσότερα, και αδιαφορία για τους άλλους. Από εκεί και πέρα, όμως, ο ένας συνδεόταν με εξωστρέφεια και αυτοπεποίθηση, και ο άλλος με εσωστρέφεια, άγχος και αμυντικότητα (Wink, 1991).

Ο πρώτος λέγεται σήμερα μεγαλειώδης ναρκισσισμός. Ο δεύτερος ευάλωτος ή κρυφός.

Πώς φαίνεται ο κρυφός ναρκισσισμός;

• πολύ μεγάλη ευαισθησία στην κριτική, ακόμη και στην πιο ήπια,
• μια ήσυχη αίσθηση ότι αξίζουμε περισσότερα από όσα παίρνουμε,
• πικρία και ζήλια για την επιτυχία των άλλων,
• φαντασιώσεις αναγνώρισης που δεν λέγονται φωναχτά,
• απόσυρση και κρυφός θυμός όταν δεν μας δίνουν την προσοχή που περιμένουμε,
• αίσθηση ότι “κανείς δεν με καταλαβαίνει πραγματικά”,
• δυσκολία να δούμε τις ανάγκες του άλλου όταν πληγωνόμαστε εμείς.

Ο ευάλωτος ναρκισσισμός συνδέεται περισσότερο με αρνητικά συναισθήματα, με άγχος και με χαμηλή αυτοεκτίμηση, ενώ ο μεγαλειώδης όχι (Miller et al., 2011). Γι’ αυτό ο άνθρωπος με κρυφό ναρκισσισμό συχνά δεν μοιάζει καθόλου με το στερεότυπο. Μοιάζει με κάποιον που υποφέρει. Και συχνά υποφέρει πράγματι.

Είναι το ίδιο με τη χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Όχι, και εδώ βρίσκεται η διαφορά. Στη χαμηλή αυτοεκτίμηση πιστεύουμε ότι αξίζουμε λίγο. Στον κρυφό ναρκισσισμό ταλαντευόμαστε ανάμεσα στο “δεν αξίζω τίποτα” και στο “αξίζω πολύ περισσότερα από όλους αυτούς, και δεν το βλέπουν”. Η πληγή είναι ότι ο κόσμος δεν αναγνωρίζει την ξεχωριστή μας θέση.

Είναι ο κρυφός ναρκισσισμός διάγνωση;

Όχι από μόνος του. Ο ναρκισσισμός είναι πρώτα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας, που όλοι έχουμε σε κάποιο βαθμό. Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι κάτι πολύ πιο σπάνιο και πιο σταθερό, και διαγιγνώσκεται μόνο μετά από αξιολόγηση. Η σημερινή γνώση δείχνει ότι στη διαταραχή συνυπάρχουν συχνά και οι δύο μορφές, η μεγαλειώδης και η ευάλωτη, στον ίδιο άνθρωπο (Weinberg & Ronningstam, 2022).

Για το γιατί δεν βάζουμε τη λέξη σε όποιον μας πλήγωσε, δείτε το άρθρο Δημοτικότητα και παγίδες του όρου “ναρκισσισμός”.

Αλλάζει ο ναρκισσισμός;

Ναι, και αυτό είναι το πιο απρόσμενο εύρημα. Μια μελέτη ακολούθησε ανθρώπους για 23 χρόνια, από τα 18 τους μέχρι τα 41. Οι άνθρωποι διατήρησαν τη σειρά τους σε σχέση με τους άλλους, όποιος ήταν πιο ναρκισσιστής στα 18 παρέμενε σχετικά πιο ναρκισσιστής, αλλά ο ναρκισσισμός μειώθηκε συνολικά σημαντικά, και ειδικά η αίσθηση ότι δικαιούμαστε περισσότερα (Wetzel et al., 2020). Τα χαρακτηριστικά αυτά δεν είναι μόνιμα. Αλλάζουν με την ηλικία και τις εμπειρίες.

Και η ναρκισσιστική διαταραχή αντιμετωπίζεται: έχουν αναπτυχθεί ειδικές θεραπείες, και οι μακροχρόνιες μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι βελτιώνονται, σταδιακά και αργά (Weinberg & Ronningstam, 2022).

Πώς δουλεύεται στην ψυχοθεραπεία;

Συνήθως κανείς δεν έρχεται λέγοντας “έχω κρυφό ναρκισσισμό”. Έρχεται για κατάθλιψη, για άγχος, για σχέσεις που δεν κρατούν, για μια δουλειά που δεν τον αναγνωρίζει. Στη θεραπεία δουλεύουμε με τις πεποιθήσεις για τον εαυτό που ταλαντεύονται ανάμεσα στα δύο άκρα, με τον τρόπο που η κριτική μάς πληγώνει, και με το πώς αυτή η πληγή επηρεάζει όσους είναι κοντά μας.

Πηγές

• Miller, J. D., Hoffman, B. J., Gaughan, E. T., Gentile, B., Maples, J., & Campbell, W. K. (2011). Grandiose and vulnerable narcissism: A nomological network analysis. Journal of Personality, 79(5), 1013–1042.
• Weinberg, I., & Ronningstam, E. (2022). Narcissistic personality disorder: Progress in understanding and treatment. Focus, 20(4), 368–377.
• Wetzel, E., Grijalva, E., Robins, R. W., & Roberts, B. W. (2020). You’re still so vain: Changes in narcissism from young adulthood to middle age. Journal of Personality and Social Psychology, 119(2), 479–496.
• Wink, P. (1991). Two faces of narcissism. Journal of Personality and Social Psychology, 61(4), 590–597.