Τοξική σχέση: τα σημάδια

Πώς την αναγνωρίζουμε και γιατί δυσκολευόμαστε να φύγουμε

Η λέξη “τοξικός” λέγεται πια για τα πάντα: για έναν συνάδελφο, για μια πεθερά, για όποιον διαφώνησε μαζί μας. Δεν είναι κλινικός όρος, και δεν είναι διάγνωση. Περιγράφει, όμως, κάτι πραγματικό: μια σχέση που μας κάνει συστηματικά χειρότερα.

Τι είναι μια τοξική σχέση;

Δεν είναι μια σχέση με καβγάδες. Όλες οι σχέσεις έχουν δύσκολες περιόδους, και όλοι λέμε κάποια στιγμή κάτι που δεν έπρεπε. Τοξική είναι η σχέση όπου η υποτίμηση, ο έλεγχος ή η χειραγώγηση είναι μοτίβο: επαναλαμβάνονται, και ο ένας από τους δύο μικραίνει σταθερά.

Ποια είναι τα σημάδια μιας τοξικής σχέσης;

• Έλεγχος. Πού ήμασταν, με ποιον μιλήσαμε, τι φοράμε, τι ξοδεύουμε.
• Απομόνωση. Οι φίλοι και η οικογένειά μας “δεν είναι καλοί για εμάς”, και σιγά σιγά τους βλέπουμε λιγότερο.
• Υποτίμηση. Ειρωνεία, “αστεία” που πονούν, σύγκριση με άλλους, μπροστά σε κόσμο ή όχι.
• Αμφισβήτηση της πραγματικότητας. “Δεν το είπα ποτέ αυτό.” “Τα φαντάζεσαι.” “Είσαι υπερβολική.”
• Ενοχή. Ό,τι κι αν συμβεί, καταλήγουμε εμείς να ζητάμε συγγνώμη.
• Ζέστη και ψύχρα. Τρυφερότητα τη μία μέρα, σιωπή ή θυμός την επόμενη, χωρίς να ξέρουμε τι άλλαξε.
• Φόβος. Διαλέγουμε τα λόγια μας για να μην “τον θυμώσουμε” ή να μην “την ενοχλήσουμε”.

Το πιο αξιόπιστο σημάδι δεν είναι το τι κάνει ο άλλος. Είναι το τι έχει αλλάξει σε εμάς: αμφιβάλλουμε για την κρίση μας, έχουμε πάψει να λέμε τη γνώμη μας, δεν αναγνωρίζουμε τον άνθρωπο που ήμασταν πριν.

Γιατί δυσκολευόμαστε να φύγουμε;

Από έξω μοιάζει απλό: “Αφού περνάς άσχημα, φύγε”. Από μέσα δεν είναι, και ο λόγος δεν είναι η αδυναμία.

Οι καλές στιγμές μάς δένουν περισσότερο. Μια σχέση που είναι μόνο κακή τελειώνει εύκολα. Αυτή που εναλλάσσει το κακό με το πολύ καλό είναι η πιο δύσκολη. Η έρευνα σε κακοποιητικές σχέσεις έδειξε ότι η εναλλαγή αυτή δυναμώνει τον δεσμό αντί να τον αδυνατίζει (Dutton & Painter, 1993). Ο μηχανισμός είναι ο ίδιος που κρατά κάποιον σε έναν κουλοχέρη: η ανταμοιβή που έρχεται απρόβλεπτα είναι αυτή που δένει πιο πολύ.

Έχουμε επενδύσει πολλά. Χρόνια, σχέδια, ένα σπίτι, παιδιά. Όσο περισσότερα έχουμε δώσει, τόσο πιο δύσκολα δεχόμαστε ότι δεν θα αποδώσουν (Arkes & Blumer, 1985).

Έχουμε πειστεί ότι φταίμε εμείς. Ύστερα από μήνες αμφισβήτησης, η εξήγηση “αν γίνω καλύτερος, θα σταματήσει” ακούγεται λογική.

Έχουμε μείνει μόνοι. Η απομόνωση έχει φροντίσει να μην υπάρχει κάποιος να μας πει πώς φαίνεται η σχέση από έξω.

Και το δικό μας μέρος;

Το να καταλάβουμε γιατί μείναμε δεν σημαίνει ότι φταίμε για όσα μας έκαναν. Σημαίνει ότι αναλαμβάνουμε αυτό που μας ανήκει: τι θα κάνουμε από εδώ και πέρα. Και αν αναγνωρίζουμε στη λίστα πιο πάνω δικές μας συμπεριφορές, αυτό είναι επίσης κάτι με το οποίο μπορούμε να δουλέψουμε.

Πότε χρειάζεται άμεση βοήθεια;

Αν υπάρχει σωματική βία, απειλές ή φόβος για την ασφάλειά μας, αυτό δεν είναι “δύσκολη σχέση”. Η γραμμή SOS 15900 λειτουργεί όλο το 24ωρο για τη βία κατά των γυναικών, και το 112 για κάθε άμεσο κίνδυνο.

Πού θα βρω περισσότερα;

Το βιβλίο “Τοξική αγάπη: Ένας οδηγός επιβίωσης” αναλύει σε 18 κεφάλαια τα είδη των τοξικών σχέσεων, τις τεχνικές χειραγώγησης, τα όρια και την αποχώρηση.

Πηγές

• Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The psychology of sunk cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(1), 124–140.
• Dutton, D. G., & Painter, S. (1993). Emotional attachments in abusive relationships: A test of traumatic bonding theory. Violence and Victims, 8(2), 105–120.