Υπερανάλυση (overthinking)

Γιατί το μυαλό δεν σταματά

Ξαναπαίζουμε μια συζήτηση του μεσημεριού στις δύο τα ξημερώματα. Γράφουμε ένα μήνυμα, το σβήνουμε, το ξαναγράφουμε. Ετοιμάζουμε απαντήσεις για καβγάδες που δεν έχουν γίνει. Το λέμε υπερανάλυση, και μοιάζει με σκέψη. Δεν είναι.

Τι είναι η υπερανάλυση;

Η ψυχολογία περιγράφει δύο μορφές της.

Η πρώτη είναι ο μηρυκασμός: γυρίζουμε ξανά και ξανά σε κάτι που έγινε. “Γιατί το είπα αυτό;” “Τι έχω εγώ και μου συμβαίνουν αυτά;”

Η δεύτερη είναι η ανησυχία: γυρίζουμε ξανά και ξανά σε κάτι που μπορεί να γίνει. “Κι αν με απολύσουν;” “Κι αν δεν απαντήσει;”

Η μία κοιτά πίσω και η άλλη μπροστά. Και οι δύο έχουν το ίδιο χαρακτηριστικό: οι σκέψεις επαναλαμβάνονται χωρίς να καταλήγουν πουθενά.

Γιατί το μυαλό δεν σταματά;

Επειδή η υπερανάλυση μοιάζει με λύση προβλήματος. Έχουμε την αίσθηση ότι, αν το σκεφτούμε λίγο ακόμη, θα καταλάβουμε, θα προετοιμαστούμε, δεν θα μας πιάσουν απροετοίμαστους.

Η έρευνα δείχνει το αντίθετο. Ο μηρυκασμός δυσκολεύει τη λύση προβλημάτων, χειροτερεύει τη διάθεση και συνδέεται με περισσότερη κατάθλιψη και άγχος (Nolen-Hoeksema et al., 2008).

Υπάρχει ένας εύκολος τρόπος να ξεχωρίσουμε τη σκέψη από την υπερανάλυση. Η σκέψη καταλήγει σε ένα επόμενο βήμα. Η υπερανάλυση καταλήγει στην ίδια ερώτηση με την οποία ξεκίνησε.

Γιατί δεν λειτουργεί το “μην το σκέφτεσαι”;

Σε ένα γνωστό πείραμα ζήτησαν από ανθρώπους να μη σκέφτονται μια λευκή αρκούδα. Τη σκέφτηκαν περισσότερο από όσους δεν είχαν πάρει καμία τέτοια οδηγία (Wegner et al., 1987).

Για να αποφύγει μια σκέψη, το μυαλό πρέπει να ελέγχει συνεχώς αν η σκέψη είναι εκεί, και έτσι τη φέρνει πίσω. Το ίδιο κάνει και η απόσπαση της προσοχής με το ζόρι. Η σκέψη περιμένει έξω από την πόρτα.

Τι βοηθά στην υπερανάλυση;

Αναβολή, όχι απαγόρευση. Ορίζουμε ένα τέταρτο της ώρας μέσα στη μέρα, πάντα την ίδια ώρα και όχι πριν από τον ύπνο, και εκεί ανησυχούμε όσο θέλουμε. Όποτε η σκέψη έρχεται νωρίτερα, τη σημειώνουμε και της λέμε “στις έξι”. Δεν τη διώχνουμε. Της κλείνουμε ραντεβού. Η τεχνική αυτή έχει μελετηθεί εδώ και δεκαετίες (Borkovec et al., 1983), και συχνά, όταν φτάσει η ώρα, η σκέψη έχει χάσει τη βιασύνη της.

Από το “γιατί” στο “τι”. Το “γιατί μου συμβαίνει αυτό;” δεν έχει τέλος. Το “τι μπορώ να κάνω μέσα στην επόμενη ώρα;” έχει. Αν υπάρχει βήμα, το κάνουμε. Αν δεν υπάρχει, τότε δεν λύνουμε πρόβλημα.

Προσοχή στο τώρα. Η υπερανάλυση ζει στο χθες και στο αύριο. Η επιστροφή της προσοχής σε αυτό που κάνουμε αυτή τη στιγμή, στο πιάτο που πλένουμε ή στον δρόμο που περπατάμε, δεν είναι απόσπαση. Είναι το αντίθετό της: η σκέψη μπορεί να μείνει εκεί, και εμείς συνεχίζουμε.

Πότε χρειάζεται βοήθεια;

Αν η υπερανάλυση κλέβει τον ύπνο, αν δυσκολεύει τις αποφάσεις ή αν συνοδεύεται από έντονο άγχος ή πεσμένη διάθεση, η γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία έχει συγκεκριμένους τρόπους να δουλέψει με αυτήν.

Πηγές

• Borkovec, T. D., Wilkinson, L., Folensbee, R., & Lerman, C. (1983). Stimulus control applications to the treatment of worry. Behaviour Research and Therapy, 21(3), 247–251.
• Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5), 400–424.
• Wegner, D. M., Schneider, D. J., Carter, S. R., & White, T. L. (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13.