Φόβος θανάτου

Γιατί κορυφώνεται στα είκοσι, όχι στα γεράματα

Είναι αργά, το σπίτι είναι ήσυχο, και ξαφνικά η σκέψη έρχεται ολόκληρη: κάποια στιγμή δεν θα υπάρχουμε. Ή κάποια στιγμή θα χάσουμε τους γονείς μας, τον σύντροφό μας. Η καρδιά χτυπά δυνατά, ανακαθόμαστε στο κρεβάτι, ανάβουμε το φως.

Τι είναι ο φόβος θανάτου;

Όλοι οι άνθρωποι ξέρουμε ότι θα πεθάνουμε, και όλοι κάποια στιγμή νιώθουμε άβολα με αυτό. Ο φόβος θανάτου γίνεται δυσκολία όταν είναι συχνός και έντονος, όταν μας κρατά ξύπνιους, όταν μας κάνει να αποφεύγουμε πράγματα, ή όταν η σκέψη για τον θάνατο δικών μας ανθρώπων γεμίζει τις μέρες μας.

Δεν είναι πάντα ξεχωριστή διάγνωση. Συχνά, όμως, βρίσκεται πίσω από άλλες δυσκολίες.

Ποια είναι τα συμπτώματα του φόβου θανάτου;

• σκέψεις για τον θάνατο που έρχονται ξαφνικά, συχνά τη νύχτα,
• κρίσεις άγχους ή πανικού με αφορμή αυτές τις σκέψεις,
• έλεγχος του σώματος για σημάδια ασθένειας,
• αποφυγή νοσοκομείων, κηδειών, ειδήσεων, ταινιών,
• έντονη ανησυχία για την υγεία των αγαπημένων μας,
• ανάγκη να ξέρουμε πού είναι και αν είναι καλά.

Σε ποια ηλικία φοβόμαστε περισσότερο τον θάνατο;

Θα περίμενε κανείς ότι ο φόβος μεγαλώνει όσο μεγαλώνουμε. Η έρευνα λέει το αντίθετο. Σε δύο μελέτες με ανθρώπους από 18 μέχρι 87 ετών, ο φόβος θανάτου ήταν στο υψηλότερο σημείο του στα είκοσι, και μετά μειωνόταν σημαντικά. Στις γυναίκες υπήρχε και μια δεύτερη, μικρότερη άνοδος γύρω στα πενήντα (Russac et al., 2007).

Δηλαδή οι άνθρωποι που είναι πιο κοντά στον θάνατο συχνά τον φοβούνται λιγότερο. Αν σήμερα ο φόβος αυτός μας βαραίνει, δεν σημαίνει ότι θα γίνεται χειρότερος με τα χρόνια. Μάλλον το αντίθετο.

Πώς συνδέεται ο φόβος θανάτου με το άγχος υγείας και τον πανικό;

Οι ερευνητές θεωρούν τον φόβο θανάτου έναν βασικό φόβο που βρίσκεται πίσω από πολλές ψυχολογικές δυσκολίες, όπως το άγχος υγείας, η διαταραχή πανικού, κάποιες μορφές ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής και οι φοβίες (Iverach et al., 2014). Πίσω από το “κι αν είναι καρδιά;” και το “κι αν είναι όγκος;” βρίσκεται συχνά το ίδιο ερώτημα.

Σε ένα πείραμα, όταν άνθρωποι με διαταραχή πανικού ή άγχος υγείας είδαν υπενθυμίσεις του θανάτου, άρχισαν να ελέγχουν το σώμα τους περισσότερο. Σε ανθρώπους με κατάθλιψη αυτό δεν συνέβη (Menzies et al., 2021). Ο φόβος θανάτου φαίνεται να “τροφοδοτεί” ακριβώς τις συμπεριφορές που κρατούν το άγχος.

Τι βοηθά στον φόβο θανάτου;

Να μην παλεύουμε με τη σκέψη. Όσο προσπαθούμε να μη σκεφτόμαστε τον θάνατο, τόσο πιο συχνά επιστρέφει. Η σκέψη μπορεί να έρθει, να μείνει λίγο, και να φύγει.

Να δούμε τι αποφεύγουμε. Τα νοσοκομεία, τις κηδείες, τις συζητήσεις για τον θάνατο, τον έλεγχο της υγείας. Κάθε αποφυγή κάνει το θέμα πιο απειλητικό.

Να στρέψουμε την προσοχή στο πώς ζούμε. Ο φόβος θανάτου συχνά μας ρωτά κάτι χρήσιμο: ζούμε όπως θέλουμε; Η απάντηση σε αυτό είναι πιο αξιοποιήσιμη από οποιαδήποτε απάντηση για τον θάνατο.

Στη γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία δουλεύουμε με τις σκέψεις, με τους ελέγχους και τις αποφυγές, και συχνά με το άγχος υγείας ή τον πανικό που ο φόβος θανάτου τροφοδοτεί.

Δείτε επίσης: Άγχος υγείας (υποχονδρίαση) και Πένθος: τα 5 στάδια.

Πηγές

• Iverach, L., Menzies, R. G., & Menzies, R. E. (2014). Death anxiety and its role in psychopathology: Reviewing the status of a transdiagnostic construct. Clinical Psychology Review, 34(7), 580–593.
• Menzies, R. E., Sharpe, L., & Dar-Nimrod, I. (2021). The effect of mortality salience on bodily scanning behaviors in anxiety-related disorders. Journal of Abnormal Psychology, 130(2), 141–151.
• Russac, R. J., Gatliff, C., Reece, M., & Spottswood, D. (2007). Death anxiety across the adult years: An examination of age and gender effects. Death Studies, 31(6), 549–561.