Σύνδρομο του απατεώνα

Νιώθουμε ότι κάποια στιγμή θα μας “ανακαλύψουν”

Πήραμε την προαγωγή, και πρώτη μας σκέψη ήταν ότι έγινε λάθος. Μας επαινούν, και σκεφτόμαστε ότι απλώς ήμασταν τυχεροί. Σε κάθε σύσκεψη περιμένουμε τη στιγμή που κάποιος θα καταλάβει ότι δεν ξέρουμε τόσα όσα νομίζουν.

Τι είναι το σύνδρομο του απατεώνα;

Είναι η επίμονη αίσθηση ότι δεν αξίζουμε την επιτυχία μας, ότι ξεγελάσαμε τους άλλους, και ότι κάποια στιγμή θα αποκαλυφθεί ότι δεν είμαστε τόσο ικανοί όσο φαινόμαστε. Και αυτή η αίσθηση μένει παρά τις αποδείξεις του αντιθέτου: τα πτυχία, τα αποτελέσματα, τα καλά λόγια.

Παρά το όνομα, δεν είναι επίσημη διάγνωση. Είναι ένα μοτίβο σκέψης.

Από πού ήρθε ο όρος;

Το 1978 δύο ψυχολόγοι, η Pauline Clance και η Suzanne Imes, περιέγραψαν το “φαινόμενο του απατεώνα” σε περισσότερες από εκατόν πενήντα γυναίκες με μεγάλες επιτυχίες σε σπουδές και καριέρα. Παρά τα επιτεύγματά τους, πίστευαν ότι στην πραγματικότητα δεν ήταν έξυπνες και ότι είχαν ξεγελάσει όσους πίστευαν το αντίθετο (Clance & Imes, 1978).

Αφορά μόνο τις γυναίκες;

Όχι. Μια ανασκόπηση 62 μελετών με πάνω από δεκατέσσερις χιλιάδες ανθρώπους βρήκε ότι το σύνδρομο του απατεώνα είναι συχνό σε άντρες και σε γυναίκες, σε κάθε ηλικία, από εφήβους μέχρι έμπειρους επαγγελματίες. Το πόσο συχνό είναι εξαρτάται πολύ από το πώς μετριέται, με εκτιμήσεις από 9% μέχρι 82%. Συνδέεται με κατάθλιψη, άγχος, χαμηλότερη ικανοποίηση από τη δουλειά και εξουθένωση (Bravata et al., 2020).

Γιατί η επιτυχία δεν διώχνει το συναίσθημα;

Επειδή κάθε επιτυχία ερμηνεύεται με τρόπο που την ακυρώνει. “Ήμουν τυχερός.” “Ήταν εύκολο.” “Βοήθησαν οι άλλοι.” “Δούλεψα διπλάσια από όλους, άρα δεν είμαι πραγματικά ικανός.” Και κάθε αποτυχία ερμηνεύεται ως απόδειξη: “Το ήξερα.”

Μαζί έρχονται δύο στρατηγικές που μοιάζουν αντίθετες αλλά κάνουν το ίδιο. Η υπερπροετοιμασία, που μας πείθει ότι πετύχαμε μόνο επειδή δουλέψαμε υπερβολικά. Και η αναβλητικότητα, που μας δίνει δικαιολογία αν κάτι πάει στραβά. Και οι δύο εμποδίζουν το μυαλό να μάθει το απλό: ότι τα καταφέραμε επειδή μπορούμε.

Έχει το σύνδρομο του απατεώνα και θετική πλευρά;

Εδώ είναι το απρόσμενο. Μια σειρά μελετών βρήκε ότι οι εργαζόμενοι με περισσότερες τέτοιες σκέψεις, “μήπως δεν είμαι τόσο καλός όσο νομίζουν;”, αξιολογούνταν ως πιο αποτελεσματικοί στις σχέσεις τους, από τους προϊσταμένους τους και, σε γιατρούς υπό εκπαίδευση, από τους ασθενείς (Tewfik, 2022). Η εξήγηση της ερευνήτριας είναι ότι στρέφονταν περισσότερο προς τους άλλους, για παράδειγμα έκαναν περισσότερες ερωτήσεις.

Αυτό δεν κάνει το σύνδρομο καλό. Οι ίδιες σκέψεις συνδέονται και με χαμηλότερη αυτοεκτίμηση. Δείχνει, όμως, ότι η αμφιβολία δεν είναι απόδειξη ανικανότητας. Συχνά είναι σημάδι ανθρώπου που νοιάζεται.

Τι βοηθά;

Να ξεχωρίσουμε το συναίσθημα από το γεγονός. Το “νιώθω απατεώνας” δεν σημαίνει “είμαι απατεώνας”. Να γράψουμε τις αποδείξεις, όχι για να πείσουμε τον εαυτό μας, αλλά για να δούμε πόσες ακυρώνουμε. Και να το πούμε σε κάποιον: σχεδόν πάντα ανακαλύπτουμε ότι το νιώθει κι εκείνος.

Στη γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία δουλεύουμε με τις πεποιθήσεις για την αξία μας, με την υπερπροετοιμασία και την αναβολή, και με το άγχος που συχνά βρίσκεται από κάτω.

Δείτε επίσης: Τελειομανία (τελειοθηρία) και Χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Πηγές

• Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., Madhusudhan, D. K., Taylor, K. T., Clark, D. M., et al. (2020). Prevalence, predictors, and treatment of impostor syndrome: A systematic review. Journal of General Internal Medicine, 35(4), 1252–1275.
• Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241–247.
• Tewfik, B. A. (2022). The impostor phenomenon revisited: Examining the relationship between workplace impostor thoughts and interpersonal effectiveness at work. Academy of Management Journal, 65(3), 988–1018.